Nieuws
Veni-beurs toegekend aan NTR-onderzoeker Marleen de Moor
De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) heeft tien veni beurzen toegekend aan beginnende onderzoekers van de VU. Een van die onderzoekers is Marleen de Moor, verbonden aan het Nederlands Tweelingen Register. Marleen onderzoekt of een ongezonde leefstijl (weinig sporten, veel drinken) meer depressie veroorzaakt, of dat depressie juist leidt tot een ongezondere leefstijl. Hiervoor ontwikkelt zij nieuwe methodes die oorzaak en gevolg beter kunnen onderscheiden.
Meer vroeggeboorte en verandering geboortegewicht bij tweelingen
Bron: Gezamenlijk persbericht Maastricht UMC, Vrije Universiteit, Amsterdam en Katholieke Universiteit Leuven: 16 juli, 2010
Tweelingen worden steeds vroeger geboren, maar hebben ook
steeds betere overlevingskansen. Dit komt onder meer door steeds betere
controlemogelijkheden en omdat risico zwangerschappen beter worden herkend. Met
keizersneden kunnen gynaecologen makkelijker ingrijpen en
kinderartsen/neonatologen zijn beter geworden in de opvang van te vroeg geboren
kinderen.
Deze te vroeg geboren kinderen zijn ook steeds lichter van gewicht. Opvallend
is echter dat tweelingen die het “goed” doen en na de 32e week geboren worden,
steeds zwaarder worden. Dit is nog niet eerder op deze wijze aangetoond, en een
precieze verklaring is er nog niet.
Een en ander blijkt uit onderzoek van het Maastricht Universitair
Medisch Centrum (Maastricht UMC), de Katholieke Universiteit Leuven en de Vrije
Universiteit van Amsterdam, in samenwerking met het Belgische Oost-Vlaams
Meerlingenregister (bijgehouden sinds 1964) en het Nederlands Tweelingen
Register (gestart in 1987).
21.000 tweelingen
Met gegevens van meer dan 6.000 Belgische en bijna 15.000 Nederlandse
levend geboren tweelingparen is onderzocht hoe de zwangerschapsduur en
geboortegewichten van tweelingen de afgelopen jaren zijn veranderd.
De resultaten van deze studie onder meer dan 21.000 tweelingen worden binnenkort
gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Human Reproduction en zijn
inmiddels online beschikbaar (http://humrep.oxfordjournals.org/cgi/content/full/deq160v1)
10 dagen
Sinds 1964 is de gemiddelde zwangerschapsduur van tweelingen 10 dagen
korter geworden. Wat geboortegewicht betreft, zijn de tweelingen die zeer
prematuur geboren worden (voor de 32ste week) in gewicht afgenomen.
Waarschijnlijk heeft het te maken met betere en intensievere controles van
tweelingzwangerschappen. Daardoor worden risico-tweelingen vroeger geboren,
bijvoorbeeld door een keizersnede, omdat te vroeg geboren kinderen tegenwoordig
betere overlevingskansen hebben.
Tweelingen geboren na de 32ste week zijn juist in gewicht toegenomen. Hoogst waarschijnlijk is deze toename in geboortegewicht de reden dat de kinderen spontaan eerder worden geboren. Immers, omdat de ongeboren kinderen zwaarder worden, moet de baarmoeder meer uitzetten en is er een grotere kans dat de baring daarom eerder begint.
Trend
Deze resultaten bevestigen buitenlands onderzoek, maar nu is ook voor
het eerst gekeken naar verschillen tussen een- en twee-eiige tweelingen. Hoewel
eeneiige tweelingen nog een kortere zwangerschapsduur en een lager
geboortegewicht hebben dan twee-eiige, is de trend voor beide hetzelfde. Deze
trend is ook hetzelfde voor de Nederlandse en Belgische tweelingen.
De gevonden trends kunnen niet eenduidig verklaard worden door een
toename in vruchtbaarheidsbehandelingen, een toename van keizersnedes of hogere
leeftijd van de moeder.
Toch blijft het zo dat te vroeg geboren kinderen minder kansen hebben dan
kinderen die “op tijd” geboren worden. De kans op vroeggeboorte bij
tweelingzwangerschappen is ook duidelijk hoger dan bij eenlingzwangerschappen.
Daarom moeten we blijven stimuleren dat vrouwen op jongere leeftijd zwanger
worden (met het stijgen van de leeftijd neemt de kans op een tweeling toe) en
moet bij vruchtbaarheidsbehandelingen (zoals IVF) gestreefd blijven worden naar
het ontstaan van eenlingzwangerschappen.
BBC-documentaire Twins & interview met Meike Bartels
De Belgische zender Canvas zond onlangs de BBC-documentaire Twins uit. Naar aanleiding hiervan publiceerde de VPRO-gids een interview met NTR-onderzoeker Meike Bartels.
Blind - Interdisciplinair tijdschrift
Op www.ziedaar.nl kunt u terecht voor interessante artikelen in een digitaal, interdisciplinair blad, bedoeld voor studenten, docenten en onderzoekers met een interesse die over de grenzen van vakgebieden reikt. U kunt er onder andere een artikel lezen van Mark Patrick Roeling over tweelingstudies en intelligentie.
Ook ADHD bij volwassenen is genetisch bepaald
Hoewel er erg veel onderzoek wordt gedaan naar
ADHD bij kinderen, is er weinig
bekend over ADHD bij volwassenen en vraagt men zich zelfs af of de aandoening
wel bestaat bij volwassenen. Onderzoekers van het Nederlands Tweelingen Register
(NTR) van de Vrije Universiteit Amsterdam (VU) publiceren de bevindingen van hun
onderzoek naar ADHD bij volwassenen in de
Public Library of Science (klik om direct naar de publicatie te gaan).
Klik hier om de rest van het artikel op gezonderworden.nl te lezen.
Scienceflash van wetenschap24.nl: interview met Jacqueline Vink over genen en rookgedrag
Een groot internationaal onderzoek leert ons meer over de
genetische aanleg voor rookverslaving. Jacqueline Vink werkte namens de VU mee
en ScienceFlash ging bij haar op bezoek.
Klik hier om het weekjournaal te bekijken.
Genen gevonden voor rookgedrag
Onderzoekers van het Nederlands Tweelingen Register (NTR) en de Nederlandse Studie naar Depressie en Angst (NESDA) van het Vrije Universiteit Medisch Centrum (VUmc) werkten mee aan de ontdekking van een genetische variant die het de drager makkelijker maakt om te stoppen met roken. Er werd ook een gen gevonden dat de kans beïnvloedt om met roken te beginnen en verschillende genen die invloed hebben op het aantal sigaretten dat iemand rookt. Een van die genen ligt op chromosoom 15 in een gebied met genen voor nicotinereceptoren. Eerder vonden onderzoekers ook al een verband tussen deze genen en nicotineverslaving.
Het onderzoek werd gedaan door een grote groep onderzoekers van binnen en buiten Nederland. Zij hopen dat hun ontdekking kan bijdragen aan de ontwikkeling van therapieën en medicijnen die het stoppen met roken kunnen bevorderen. Daarvoor is wel meer onderzoek nodig. Deze resultaten maken duidelijk dat genetische aanleg het voor sommige mensen veel moeilijker maakt om daadwerkelijk te kunnen stoppen met roken.
De onderzoekers putten uit een omvangrijk genetisch onderzoek waarin zestien studies uit de hele wereld zijn samengebracht. Zij hebben het DNA van meer dan 74.000 mensen vergeleken, waarbij zij onderscheid maakten tussen rokers en niet-rokers en tussen verschillende groepen rokers.
De NTR- en NESDA-onderzoekers hebben ook meegewerkt aan een tweede onderzoek naar de genetische aanleg voor roken binnen Europa. Hier werden genen gevonden voor het beginnen met roken en voor het aantal sigaretten dat iemand per dag rookt. Behalve genen uit het bekende gebied op chromosoom 15 waar de nicotinereceptoren liggen werden ook twee nieuwe genen gevonden die een rol spelen bij het afbreken van nicotine door het lichaam.
Beide artikelen staan deze week in het toonaangevende
wetenschappelijke tijdschrift
Nature Genetics
en zijn ook in te zien op de NTR-website:
klik hier voor het artikel van The Tobacco and Genetics Consortium en
hier voor het artikel van The ENGAGE Consortium.
Klik hier om een artikel uit dagblad Metro (dinsdag 27 april) over het onderzoek te lezen.
Gezondheid zit om je genen
‘Het zit in je genen’ is een gevleugelde uitdrukking geworden. Maar
het grootschalige genetisch onderzoek van de afgelopen jaren laat
juist zien dat we gezondheid en ziekte maar gedeeltelijk kunnen
begrijpen door ‘in’ de genen te kijken. Er komen steeds meer
aanwijzingen dat de juiste verpakking van genen in de lichaamscellen
essentieel is voor een goede gezondheid. Hoogste tijd dus om niet
alleen ‘in’ maar ook ‘om’ genen heen te gaan kijken. Daar is een
nieuw type wetenschappelijke studie voor nodig. Onderzoekers van het
Leids Universitair Medisch Centrum en de Vrije Universiteit hebben
uitgezocht hoe zulke studies uitgevoerd moeten worden.
De verpakking van genen bepaalt of een gen al dan niet actief kan zijn. Dit wordt epigenetica genoemd. ‘Epi’ is Grieks voor omheen, dus om de genetica heen. Een van de verpakkingsmaterialen is het methylmolecuul. Genen die verpakt zijn in veel methylmoleculen zijn meestal inactief. Sommige omstandigheden kunnen blijvende veranderingen in de verpakking veroorzaken en dus in de activiteit van genen. Zo hebben Leidse onderzoekers bij mensen die 60 jaar geleden tijdens de Hongerwinter zijn verwekt, epigenetische veranderingen teruggevonden. Al met al zijn er redenen genoeg op de rol van epigenetica in het ontstaan of juist uitblijven van ziekten te onderzoeken. Het lastige is dat er veel minder bekend is van epigenetica dan van genetica. Bovendien kan epigenetische informatie in tegenstelling tot genetische veranderen gedurende het leven en zijn er verschillen tussen weefsels en organen.
‘Alle mitsen en maren deden ons het ergste vrezen. We waren dan ook verrast dat er maar weinig verschillen zijn in het patroon van methylmoleculen van een persoon nu in vergelijking met 20 jaar geleden. Bovendien lijkt het er op dat een bloedmonster waardevolle informatie bevat over het methylmoleculenpartoon in andere weefsels die een belangrijke rol spelen in ziekten maar onmogelijk af te nemen zijn’, aldus onderzoeksleider dr. Bas Heijmans. De belangrijkste conclusie uit het onderzoek is dan ook dat veel van de grote bevolkingsonderzoeken die opgezet zijn voor genetische studies, zoals het Nederlandse Tweelingen Register en de Leiden Langleven Studie, ook bruikbaar kunnen zijn voor epigenetisch onderzoek. Heijmans is dan ook optimistisch: ’Als we epigenetica met genetica combineren kunnen we beter begrijpen wat er nodig is om gezond oud te worden. En wie weet kunnen wie die kennis straks gebruiken in het ziekenhuis want in tegenstelling tot fouten in de genen, zijn fouten om de genen in principe te repareren.’
Dit onderzoek is financieel ondersteund door de Nederlandse Hartstichting, het EU network LifeSpan, de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek NWO en het Nederlands Consortium for Healthy Ageing.
In het artikel Variation, patterns, and temporal stability of DNA methylation: considerations for epigenetic epidemiology is meer informatie te vinden over het onderzoek.
Laag geboortegewicht en type 2
Diabetes bepaald door hetzelfde gen
Het verband tussen een laag geboortegewicht en
type 2 Diabetes was al langer bekend. Nu weten we dat dit verband
een genetische oorzaak heeft. Dat publiceert een internationaal team
van onderzoekers, waaronder prof. dr.
Dorret Boomsma van de Vrije Universiteit, vandaag in
Nature
Genetics.
De onderzoekers analyseerden data van meer dan 38.000 Europeanen uit 19 studies naar zwangerschap en geboorte. Twee ‘genetische varianten’ toonden een sterk verband met het geboortegewicht. Een van deze varianten, te vinden in het gen ADCY5, werd onlangs in verband gebracht met type 2 Diabetes (de meest voorkomende variant van Diabetes - vroeger 'ouderdomsdiabetes' genoemd).. Deze vondst helpt verklaren waarom bij baby’s met een laag geboortegewicht later vaker type 2 Diabetes voorkomt. Tot nu toe werd deze verklaring vooral gezocht in de ‘omgeving’, zoals het gedrag van de moeder tijdens de zwangerschap.
De gevonden genetische effecten blijken een belangrijke invloed te hebben: 9% van de Europeanen erft alle 4 risicoallelen die zorgen voor een lager geboortegewicht. Deze groep weegt gemiddeld 113 gram minder dan de 24% die één of geen van deze allelen (varianten van een gen) erft. Dit effect op het geboortegewicht is vergelijkbaar met het effect van een moeder die tijdens de zwangerschap 4 à 5 sigaretten per dag rookt. Daarnaast heeft de groep met de twee genetische varianten 25% meer kans op het ontwikkelen van type 2 Diabetes dan de groep die deze genetische varianten niet erft.
Uit familieonderzoek, zoals het onderzoek dat wordt uitgevoerd met gegevens uit het Nederlands tweelingenregister (NTR), kan worden opgemaakt dat eigenschappen (deels) genetisch bepaald zijn. Wetenschappers kunnen de precieze genetische locatie van eigenschappen steeds beter bepalen. Deze bevindingen zorgen ervoor dat in de toekomst gezondheidsproblemen gerichter behandeld of mogelijk zelfs voorkomen kunnen worden.
Het artikel uit Nature Genetics is te vinden op deze site onder Verslaggeving > Epub artikelen (Freathy).
Geluk zit in de genen: Meike Bartels in Labyrint
In de uitzending van 24 maart over geluk komt onder andere Meike
Bartels (onderzoeker bij Biologische Psychologie
en het NTR) aan het woord. Zij geeft haar visie op het thema "Met
geluk geboren" en beantwoordt de vraag in hoeverre ons geluk te
beïnvloeden is. Meike concludeert uit tweelingonderzoek dat geluk in
de genen zit: eeneiige tweelingen blijken in hun geluksbeleving meer
overeen te komen dan twee-eiige tweelingen. Om de uitzending te bekijken op Uitzending Gemist,
klik hier.
Om naar de website van Labyrint te gaan,
klik
hier.
Marijn Distel in De Wereld Draait
Door
In de uitzending van dinsdag 19 januari introduceerde
Robbert Dijkgraaf (KNAW) enkele jonge wetenschappers, waaronder Marijn Distel, onderzoeker bij Biologische Psychologie
en het NTR. Om de uitzending te bekijken op Uitzending Gemist,
klik hier. Verderop op deze pagina vindt u meer informatie over
Marijn en haar onderzoek.
Nieuwe DNA varianten voor risico
op diabetes type 2 gevonden met medewerking van Nederlandse
tweelingenfamilies
Onderzoek door partners van het Centre for Medical Systems Biology
(CMSB) uit Amsterdam, Leiden en Rotterdam draagt bij aan de vondst
van nieuwe genetische varianten, die het risico op type 2 diabetes
beïnvloeden.
Meer dan 220 miljoen mensen wereldwijd hebben diabetes, waarvan 90%
lijdt aan type 2 diabetes, de zogenaamde ouderdomsdiabetes. Bij
diabetes type 2 kan de door het lichaam geproduceerde insuline de
bloedsuikerspiegel niet meer goed in balans houden. Dit wordt
meestal bepaald door de waarde van glucose (=bloedsuiker) in het
bloed te meten van deelnemers die een aantal uren niet hebben
gegeten. Bij type 2 diabetes reageren de cellen niet meer voldoende
op de eigen insuline (zogenaamde insulineresistentie) en/of wordt er
niet voldoende insuline geproduceerd.
De MAGIC-onderzoekers hebben een meta-analyse uitgevoerd op de
nuchtere plasma glucoseniveaus van ongeveer 50.000 personen en deze
analyse herhaald op data van nog eens 76.000 extra personen. Deze
uitvoerige analyses hebben negen nieuwe genetische varianten
opgeleverd, die de nuchtere plasma glucoseniveaus beïnvloeden. Een
aantal van deze genetische varianten blijkt daarnaast ook betrokken
te zijn bij een verhoogde kans op het ontwikkelen van diabetes type
2.
Diabetes type 2 is sterk geassocieerd met overgewicht. Overgewicht
treedt steeds vaker en steeds jonger op, en diabetes type 2 zal
naar verwachting ook vaker en jonger optreden. De waarde van het
vinden van de genetische riscofactoren voor diabetes type 2 is dat
het uiteindelijk leidt tot betere, persoonsgebonden risicoschatting
en tot nieuwe manieren om dit risico te beïnvloeden.
Het CMSB (Centre for Medical Systems Biology) is een van de centra
van het Nederlands Genomics Initiatief (NGI) en richt zich op het
verbeteren van diagnose, behandeling en preventie van complexe
ziekten zoals Alzheimer, diabetes, migraine, depressie en reuma.
Deelnemers aan het CMSB zijn Leids Universitair Medisch Centrum,
Erasmus medisch centrum, VU medisch centrum, VU Tweelingenregister,
Universiteit Leiden en TNO.
Onderzoekers van het internationale consortium MAGIC (Meta-Analyses
of. Glucose and Insulin-related traits Consortium), waar de
CMSB-partners deel van uitmaken, publiceren deze resultaten vandaag,
18 januari, in de advanced online editie van Nature Genetics. (zie
ook:
http://www.wellcome.ac.uk/News/2010/News/WTX058233.htm).
De publicatie is te vinden op de NTR website onder Verslaggeving
- Epub artikelen.
Project Genomics & Transcriptomics in Depression op 8 januari van start
Op 8 januari organiseerde het Nederlands Tweelingen Register (VU, afdeling Biologische Psychologie) in samenwerking met NESDA (GGZ inGeest) een kick-off meeting voor een Grand Opportunity (GO) project naar Genomics & Transcriptomics in Depression.
Het betreft een door het Amerikaanse NIMH gefinancierd project (6 miljoen dollar), waarbij op grote schaal genexpressie en DNA gegevens worden gegenereerd voor onze NESDA (Netherlands Study of Depression and Anxiety) en Nederlands Tweelingen Register-studies. De kick-off meeting op 8 januari werd gefinancierd door en vond plaats bij de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW). De dag werd geopend door Prof. Dr. Robbert Dijkgraaf, president van de KNAW.
'Alleen in de groepen vijf en zeven zitten geen tweelingen'
De IJmuider Courant besteedde op 1 december aandacht aan Basisschool de Beekvliet te Velserbroek. Journalist Fokke Zaagsma interviewde Tinca Polderman:
NTR-onderzoeker Marijn Distel in Ad Valvas
Naar aanleiding van haar onderzoek, haar promotie op 16 september en de prijs die ze onlangs won is borderline-onderzoeker Marijn Distel geinterviewd door het VU-weekblad Ad Valvas. Klik hier om het interview te lezen. Ook nu.nl besteed aandacht aan de uitkomsten van haar onderzoek.
Nieuw boek 'GEESTDRIFT - Wat cognitiewetenschappers bezielt'
Tijdens de NWO Cognitie Publieksdag ILLUSIO op zaterdag 12 september werd het boek ‘GEESTDRIFT – Wat cognitiewetenschappers bezielt’ van wetenschapsjournalist en publicist Bennie Mols (http://benniemols.blogspot.com/) gepresenteerd. Meer info is te vinden op: www.nwo.nl.
In het boek is ook een stuk opgenomen over het werk van Dorret Boomsma (alvast in te zien op deze site onder Verslaggeving > Nederlandse artikelen).
Young Researchers Award voor Marijn Distel
De International Society for the Study of Personality Disorders (ISSPD) kende Marijn Distel voor haar werk de Young Researchers ‘runner-up’ Award toe, die 22 augustus werd uitgereikt in New York. De ISSPD stimuleert wereldwijde samenwerking op het gebied van persoonlijkheidsstoornissen in onderzoek en onderwijs, en de uitwisseling van klinische ervaringen door middel van een vaktijdschrift en congressen.
Marijn promoveerde op 16 september 2009 aan de Vrije Universiteit op het onderwerp De invloed van erfelijke factoren op individuele verschillen in borderline persoonlijkheidskenmerken. Borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS) wordt gekenmerkt door sterke wisselingen in emoties, gedachten en gedrag. Mensen met BPS zijn impulsief, reageren extreem en hebben moeite met het onderhouden van relaties. Deze kenmerken kunnen variëren op een continuüm, van laag naar hoog. Wanneer er sprake is van een stabiel patroon van deze kenmerken die het functioneren van een persoon in ernstige mate beperken kan de diagnose BPS gesteld worden. In haar proefschrift zocht Marijn Distel een verklaring voor verschillen op een continuüm van borderline persoonlijkheidskenmerken in de algemene populatie. De centrale vraag was of verschillen tussen mensen in borderline persoonlijkheidskenmerken verklaard kunnen worden door verschillen in erfelijke aanleg.
Om deze vraag te beantwoorden deed Marijn Distel een groot vragenlijstonderzoek onder tweelingfamilies uit Nederland, België en Australië. Meer dan 15.000 tweelingen en hun familieleden vulden een vragenlijst in over borderline persoonlijkheidskenmerken. De scores op deze vragenlijst lieten inderdaad een grote variatie van laag naar hoog zien. Genetische aanleg bleek een belangrijke rol te spelen in het verklaren van deze variatie. Dit geldt zowel voor mannen als vrouwen. Genen in een regio op chromosoom 9 zijn mogelijk verantwoordelijk deze genetische variatie. Verder onderzoek moet uitwijzen welke genen dit precies zijn. Naast genen spelen bij sommige mensen ook omgevingsinvloeden een rol. Marijn Distel heeft onderzoek gedaan naar de rol van ernstige, stressvolle gebeurtenissen, zoals een, geweldsmisdrijf, een scheiding of het verbreken van een relatie. Mensen met veel borderline persoonlijkheidskenmerken hadden vaker stressvolle gebeurtenissen meegemaakt. Mensen die het slachtoffer zijn van een seksueel misdrijf lopen een bijzonder groot risico op BPS, bij hen spelen genetische factoren zelfs in mindere mate een rol dan bij mensen die deze traumatische gebeurtenis niet hebben meegemaakt.
Het onderzoek van Marijn
Distel werd uitgevoerd aan de afdeling Biologische Psychologie van
de Vrije Universiteit in Amsterdam, waar het Nederlands Tweelingen
Register is gevestigd. Zij werkte samen met prof. Derom (Oost-Vlaams
Meerlingen Register), prof. Martin (Australisch Tweelingen Register)
en prof. Trull (universiteit van Missouri).
'Geen verband tussen narcose en leerproblemen'
Op
nu.nl werd onlangs aandacht besteed aan
het onderzoek van Meike Bartels.
Hier
kunt u het persbericht lezen uit de VS over hetzelfde onderzoek. Via
onderstaande links kunt u nog meer lezen over het onderzoek:
Jaarverslag Vrije Universiteit 2008
Hier kunt u het jaarverslag van de VU inzien.
Grote vragen, kleine antwoorden
Naar aanleiding van de
publicatie in Science (zie het derde bericht hieronder) verscheen er
een artikel op
www.kennislink.nl met bovenstaande titel. Het artikel kunt u
hier lezen.
Dorret Boomsma bij De Praktijk (Avro Radio)
Naar aanleiding van de Dr. Hendrik Muller Prijs werd Dorret Boomsma geinterviewd voor het programma De Praktijk. U kunt het programma hier beluisteren.
Dr. Hendrik Muller Prijs voor tweelingonderzoeker
Dorret Boomsma
Dorret Boomsma, hoogleraar biologische psychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, ontvangt 1 juli 2009 de Dr. Hendrik Muller Prijs voor de Gedrags- en Maatschappijwetenschappen van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Met de prijs is een bedrag van 25.000 euro gemoeid. Volgens de Akademie heeft Dorret Boomsma Nederland op de kaart gezet van het onderzoek naar gedragsgenetica en tweelingenstudies. Ze heeft een sleutelpositie op het snijvlak van gedragswetenschappen en genetica en doet in meerdere vakgebieden op het hoogste niveau mee.
Dorret Boomsma staat aan de wieg van het Nederlands Tweelingen Register waarin de gegevens van bijna 40.000 twee- en meerlingen zijn opgenomen. Met die gegevens doet ze onderzoek naar waar wij aanleg voor hebben, en wat door de omgeving bepaald wordt: verslaving, risico op hart- en vaatziekte of depressie bijvoorbeeld. Depressies van jonge kinderen blijken een kwestie van aanleg. Ook het IQ is voor een groot deel erfelijk bepaald, en die invloed wordt sterker naarmate je ouder wordt, toonde Boomsma aan.
Prof.dr. D.I. Boomsma (1957) is sinds 1998 hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Ze is gespecialiseerd in genetisch onderzoek bij tweelingen, gedragsgenetica en genetische epidemiologie. In 2001 ontving ze de prestigieuze Spinozapremie van NWO, en vorig jaar kreeg ze een Advanced Grant van de European Research Commission, de grootste Europese subsidie. Boomsma is lid van de KNAW. Ze begeleidde al meer dan veertig promovendi, en is bovendien voortdurend bezig om een algemeen publiek bij de resultaten van haar onderzoek te betrekken. Begin 2008 verscheen haar boek Tweelingenonderzoek. Wat meerlingen vertellen over de mens wat is bedoeld voor geïnteresseerde buitenstaanders.
De prijsuitreiking vond plaats op 1 juli 2009 in het Trippenhuis, het gebouw van de KNAW, in Amsterdam. Jurylid prof.dr. Brenda Penninx sprak de laudatio uit en Dorret Boomsma hield een lezing over “Tweelingen, genen en gedrag”.
De KNAW reikt sinds 1991 om de twee jaar de Dr.
Hendrik Muller Prijs voor de Gedrags- en Maatschappijwetenschappen
uit. De prijs wordt gefinancierd door de Stichting Dr. Hendrik
Muller's Vaderlandsch Fonds.
Patronen van hersenactiviteit zijn in hoge mate individueel
bepaald
Onderzoek tweelingen toont genetische verschillen
geheugenfuncties
Uit internationaal onderzoek bij Nederlandse tweelingen blijkt dat patronen van hersenactiviteit in hoge mate individueel bepaald zijn. Meer in het bijzonder is gebleken dat welk netwerk van hersengebieden iemand gebruikt voor geheugenfuncties mede bepaald wordt door genotype. De resultaten van het onderzoek verschijnen 27 maart in Science. Prof.dr. Dorret Boomsma werkte mee aan het onderzoek.
Klik hier om het
gehele persbericht te lezen en
hier om een korte film over het onderzoek
te bekijken. Het artikel en het commentaar van Science is
hier te vinden (Koten
2009). Hier kunt u een
artikel over het onderzoek lezen uit de Volkskrant van 28 maart.
Onderzoek bij twee-eiige tweelingen laat zien:
Met een tweelingbroertje grotere hersenen
Tweeling kinderen die de baarmoeder hebben gedeeld met een broertje blijken op negenjarige leeftijd een groter hersenvolume te hebben dan kinderen die de baarmoeder deelden met een zusje. Dat blijkt uit het onderzoek dat dr. Jiska Peper (UMC Utrecht) deed in samenwerking met de Vrije Universiteit Amsterdam. Het onderzoek staat gepubliceerd in in het tijdschrift “European Journal of Endocrinology” van 18 februari, 2009.
In haar onderzoek bestudeerde Peper met MRI de hersenvolumes van 119 kinderen van ongeveer 9 jaar oud. De kinderen waren allemaal twee-eiige tweelingen, die na hun geboorte zijn aangemeld bij het Nederlands Tweelingen Register (NTR). De kinderen waren onder te verdelen in vier groepen: jongens met een broertje, jongens met een zusje, meisjes met een broertje en meisjes met een zusje.
Jongens met een broertje blijken het grootste hersenvolume te hebben. Het is 2,5 procent groter dan bij jongens met een zusje. Na jongens met een broertje volgen in aflopende volgorde jongens met een zusje, meisjes met een broertje en meisjes met een zusje.
Eerder is al aangetoond dat mannen gemiddeld zo’n tien procent groter hersenvolume hebben dan vrouwen. Bovenop dit geslachtsverschil vinden de NTR onderzoekers nu dat het delen van de baarmoeder met een broertje hersenvolumes ‘vermannelijkt’ ten opzichte van het delen van een baarmoeder met een zusje tijdens de zwangerschap.
De onderzoekers opperen dat een verklaring voor hun resultaat de hogere blootstelling aan het mannelijk hormoon testosteron voor de geboorte zou kunnen zijn. Jongens met een broertje worden blootgesteld aan de hoogste testosteronspiegels in de baarmoeder. Zij hebben ook de meest ‘mannelijke’ (grootste) hersenvolumes, gevolgd door jongens met een zusje. Daarna komen meisjes met een broertje en uiteindelijk meisjes met een zusje die de kleinste hersenvolumes hadden.
De grotere hersenen in kinderen met een broertje zijn niet te verklaren door verschillen in intelligentie, lichaamslengte en hormoonspiegels op 9 jaar: deze factoren waren in alle kinderen vergelijkbaar.
Overigens is het verschil in hersenvolumes op volwassen leeftijd niet terug te vinden. Peper vond namelijk geen effect in de hersenen van een andere groep tweelingen van rond de dertig jaar. Waarschijnlijk zorgt blootstelling aan hormonen tijdens de puberteit ervoor dat het verschil verdwijnt.
Klik hier om het
artikel te lezen.
Netwerken van genen verantwoordelijk voor rookgedrag
Hoewel het algemeen bekend is dat roken schadelijk is voor de gezondheid, rookt nog steeds bijna 30% van de Nederlandse bevolking. Eerdere studies hebben laten zien dat erfelijke factoren een rol spelen bij dit gedrag. In een grote studie, die wordt gepubliceerd in het toonaangevende “American Journal of Human Genetics”, zijn een aantal interessante groepen genen geïdentificeerd die een rol spelen bij rookgedrag. Het initiatief voor dit onderzoek lag bij Jacqueline Vink en Dorret Boomsma van de afdeling Biologische Psychologie van de Vrije Universiteit en is een samenwerking tussen verschillende nationale en internationale onderzoeksgroepen.
Klik hier om het volledige persbericht te lezen.
Mogelijke oorzaak borderline persoonlijkheidsstoornis vastgesteld
ScienceDaily (20 december 2008) - Volgens het National Institute of Mental Health komt borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS) bij ongeveer 2% van de bevolking voor, dat is vaker dan schizofrenie of bipolaire stoornis. BPS is een stoornis die gekenmerkt wordt door wisselingen in stemmingen, persoonlijke relaties, zelfbeeld en gedrag en is geassocieerd met een verhoogd risico op suïcidaal gedrag, misbruik van verdovende middelen en stuklopende relaties.
In een recente studie vonden onderzoekers van het Nederlands Tweelingen Register van de Vrije Universiteit, samen met collega’s uit de VS, dat genetisch materiaal op chromosoom 9 betrokken is bij BPS.
‘De resultaten van deze studie zullen hopelijk onderzoekers helpen bij het vaststellen van de genetische oorzaak van BPS en zouden in de toekomst belangrijke implicaties kunnen hebben voor behandelprogramma’s, ’ aldus Timothy Trull, professor in de psychologie aan de universiteit van Missouri. ‘Het lokaliseren en identificeren van genen die de ontwikkeling van BPS beïnvloeden is niet alleen belangrijk voor wetenschappelijke doeleinden maar zal ook klinische implicaties hebben.
In een lopend onderzoek naar gezondheid en leefgewoonten in Nederlandse families met tweelingen hebben Marijn Distel en haar collega’s 711 paren broers en zussen en 561 ouders onderzocht om de locatie van genen die BPS-kenmerken beïnvloeden vast te stellen. De onderzoekers hebben genetisch koppelingsonderzoek uitgevoerd met gegevens van deze families en vonden regio’s op chromosomen die genen zouden kunnen bevatten die de ontwikkeling van BPS beïnvloeden. De sterkste evidentie voor genetische invloed op BPS-kenmerken werd gevonden op chromosoom 9.
In een eerdere studie onderzochten Distel, Boomsma en Trull samen met collega’s uit Nederland en daarbuiten de gegevens van 5496 tweelingen uit Nederland, Belgie en Australie om vast te stellen in welke mate er een genetische invloed is op BPS- kenmerken. Het onderzoeksteam vond dat 42% van de variatie in BPS-kenmerken toe te schrijven was aan genetische invloeden en dat 58% toe te schrijven was aan omgeving. Deze bevinding was gelijk voor alle drie de landen. Verder vonden Distel en collega’s geen significant verschil in erfelijkheid tussen mannen en vrouwen en dat jongere volwassenen meer BPS-kenmerken vertoonden dan oudere volwassenen.
‘We hebben
vast kunnen stellen hoe groot de invloed van genetische factoren op
BPS- kenmerken is, we hebben verschillen tussen mannen en vrouwen
getoetst en we hebben kunnen bepalen of genetische invloeden gelijk
waren in drie landen,’ aldus Distel. ‘Onze resultaten suggereren dat
genetische factoren een grote rol spelen in het ontstaan van
individuele verschillen in BPS-kenmerken in de westerse
samenleving.’
Genetisch onderzoek naar depressie
Achtergrond
Een ernstige depressie onderscheidt zich van “normale” somberheid door de duur (langer dan 2 weken), de aanwezigheid van bepaalde psychische en lichamelijke symptomen (zoals slecht slapen en eten, vermoeidheid, schuldgevoelens, slechte concentratie, gedachten aan de dood) en de ernstige gevolgen voor het dagelijks leven van de patiënt.
Het is een aandoening die veel voorkomt; ongeveer 15% van de mensen krijgt er gedurende zijn of haar leven mee te maken, twee keer zoveel vrouwen als mannen. De ziekte heeft ernstige gevolgen voor zowel de patiënten zelf (ziektelast, problemen op werk, relaties) als de maatschappij (ziekteverzuim, kosten medische behandeling).
Doel
Uit eerdere onderzoeken, bijvoorbeeld onder tweelingen, is gebleken dat de kans om een ernstige depressie te krijgen voor een groot deel genetisch bepaald is. Het is echter nog niet duidelijk welke genen hier precies verantwoordelijk voor zijn. Om een verband aan te kunnen tonen tussen specifieke genen en depressie is grootschalig onderzoek nodig. Voor dit onderzoek moet onder andere DNA (de drager van de erfelijke informatie) en uitgebreide informatie over de lichamelijke en geestelijke gezondheid van mensen verzameld worden.
In Nederland is deze informatie verzameld bij deelnemers aan het onderzoek van het Nederlands Tweelingen Register (NTR) en aan de Nederlandse Studie naar Depressie en Angst (NESDA). Daarmee hebben we de mogelijkheid om een goed verantwoord genetisch onderzoek onder mensen met ernstige depressies uit te voeren.
Methode
Het is sinds ongeveer 2 jaar mogelijk om te zoeken naar genen die verband houden met een ziekte met een zogeheten genoomwijde associatiestudie. Hiervoor wordt het DNA van gezonde mensen en mensen met de betreffende aandoening onderzocht op de verschillen in de frequentie van zogeheten DNA-markers. Dit zijn bekende, kleine varianten in het DNA, de zogeheten SNP’s. Loopt de overerving van een bepaalde marker in de onderzochte bevolking parallel aan de overerving van de ziekte, dan is dit een aanwijzing dat in de buurt van die marker een gen ligt dat betrokken is bij het ontstaan van de ziekte. De SNP hoeft nog geen causaal verband te houden met de ziekte, maar fungeert als “marker” voor een gen (of een andere genetische variant) die erbij in de buurt ligt. Van deelnemers aan het NTR en NESDA onderzoek is een selectie gemaakt. In totaal doen 1862 mensen mee met de diagnose “ernstige depressie” en 1857 controlepersonen die juist heel erg weinig of geen depressieve klachten hebben.
Dankzij een grote subsidie uit de Verenigde Staten (vanuit het National Institute of Mental Health) kon in het DNA van deze deelnemers een set van 600.000 SNPs (in en rondom de genen) worden geanalyseerd, via een genoomwijde scan.
Onderzoekers van NESDA en het NTR hebben inmiddels de eerste analyses op basis van deze gegevens afgerond. De resultaten zijn gepubliceerd in een tweetal artikelen die zijn in te zien op deze website:
